Nawawala nga ba ang umaalis na mga kasama?, Pasintabi Column, Pinoyweekly.com

Nawawala nga ba ang umaalis na mga kasama?

Kamakailan ay tatlong mga guro at kasama ang nagbiyahe sa iba’t ibang bahagi ng mundo. Matagal silang mawawala, mula walong buwan hanggang ilang taon. Pawang pag-aaral at pananaliksik ang kanilang pagtutuunan ng pansin sa ibang bansa.
May nagtanong kung di ba ako nalulungkot sa pag-alis ng mga kaibigan. At mabilis akong sumagot na hindi. Ito naman ang siklo ng buhay bilang guro, na paratihan ang pag-alis. At kung gayon, paratihan din ang pagbabalik. Ito ang madalas ding mabanggit na impresyon ng mga skeptikong tao sa mga skolar—na sa mga umalis na hindi bumalik, na may kabawasan sa kakayahang makapaglingkod sa bayan.
Natitiyak kong hindi kabilang dito ang tatlong kaguro. Matagal na silang pinanday ng pakikibaka, at tunay na kabit na ng kanilang bituka ang pakikibaka. Ngayon lahat na sila ay nakaalis, para ngang may kabawasan sa dating samahan. Nawala na si Nerve, ang pinakabago kong kakilala. Si Johnatan ay hindi pa nagpaparamdam sa kanyang lugar sa Compostela sa Espana. At si Bomen ay humayo na patungong Indonesia.
May kabawasan dahil tatlo silang haligi na temporal na nawala, nagpapatibay sa ibang lugar. Na tulad nga ng sinabi, ang mga kasama ay parang buto na magbibinhi sa kahit saang lugar; parang binhi na yayabong sa ibang lugar. Si Nerve ay sinalo ng solidarity group sa Bay Area. At kung may Migrante lamang at iba pang grupo sa mga pinuntahan ni Johnatan at Bomen, tiyak kong magiging bahagi sila nito.
Napaisip akong mainam din itong break, hindi sa pagkilos, kundi sa partikular na paligid na kinalakhan. Kahit sumahol pa sa hypochondriac si Johnatan, tumaas ang anxiedad ng pag-alis; kahit pa si Nerve ay kumatok sa kung saan-saang pinto sa paglilikom ng pondo para sa kanyang biyahe; o si Bomen na pinag-pingpong sa pagbabalik sa embahada ng Indonesia, may kagalakan din sa paglisan.
Hindi naman talaga umaalis ang mga kasama. Hindi sila nawawala kapag lumisan. Kung tunay silang kasama, may mahalaga na silang naambag sa kilusan. Napayaman na ng kanilang paglahok ang kanilang kinasapian. Napayaman na sila ng pakikisangkot. Na kahit nasaan man sila, hindi na mabubura ang kilusan sa kanilang buhay, at ang kanilang buhay sa kilusan.
Kagabi, nagkatotoo ang pinaghihinalaan kong mangyari. Matapos mapaayos ang fuel pump at compressor noong Huwebes, nang ginagamit ko ito ay biglang may pagkakataong kumakalog ang makina kapag nahinto o nag-aabang. Kahapon ay nagpunta ako sa GMA, Cavite, na tunay namang biyahe mula sa kasagsagan ng Fairview, ang aking tirahan.
Masaya ang buong araw dahil may effort na hindi mambwisit ang mga kapamilya sa isa’t isa. Dumating ang asawang nurse ng isa kong kapatid, at naging daan para muling mag-usap ang nagkasamaan ng loob na kapatid kong lalake at panganay niyang bagong-lipat sa unit na malapit sa call center na pinagtratrabahuan. Birthday nitong panganay, kasama ng sumunod na lalake. Parehong nurse ang dalawa.
Yung isa pang may kaarawan sa buwan ng Agosto ay ang bayaw ko, ang host ng okasyon. Potluck pero sobra-sobra ang handang dala. At matapos ng ilang basong gin at lemonade juice, at matapos ay washing ng beer, nagpahinga lang sandali bago humangos na sa trafik pabalik ng Maynila.
Sa South Expressway, sa kasagsagan ng trafik pabawas ng lanes sa ginagawang ikalawang yugto ng Skyway, biglang wala nang kasa ang tapak ko sa gas. Kumaway ako sa nakadikit na sasakyan sa likod, at nang tangkain ko muling tapakan ay nakita ko ang dalawang pahinante ng truck sa likod na tinutulungan nang itulak ang sasakyan ko sa gilid.
Pero maging ang pinakakanang lane na para sa nasirang sasakyan ay ginagamit na rin. Tinulungan din ako ng dalawa pang lalakeng huninto ang sasakyan para maibalik sa kalsada ang kotse. Dumating ang tow na truck, at matapos takdaan ng presyo, hindi nagpatawad, ay binatak na ang kotse palabas sa Alabang exit. Kung dadalhin sa Fairview para ibalik sa talye, sinisingil ako ng 10 libo.
Tinulungan din ako ng pamilya ko. Yung host ay handang magmaneho patungong expressway para tumulong. Yung panganay ay nasa likod ko buong biyahe ng towing, at matapos ay inihatid ako sa Crossing para makasakay pauwi ng Fairview.
Sa panahon ng matinding anxiedad at aktwal na personal na kalamidad, mga pamilya at kasama lang ang tunay na makakapiling. Sa hiwaga ng texting at teknolohiya, nandiyan pa rin sila, kahit araw-araw man ay wala. Kapiling kahit hindi naman. Kaisa sa buhay at kilusan. Kasama ang pamilya, kapamilya ang kasama. Kaya ang pag-iisa ay pinpiling estado ng individual. Dahil nga ang anino ng kolektibo ng pamilya at kasama ay nariyan din, kahit sa piniling pag-iisa.

Pagkain bilang diskursong estado, Pasintabi Column, Pinoyweekly.com

imahen mula sa hotels.about.com/…/Le-Cirque.htm
enoypi.ning.com/profiles/blog/list?promoted=1
mav-equalizer.blogspot.com/2009/08/gloria-arr…

Pagkain bilang diskursong estado

Alanganin naman raw pakainin ang presidente ng republika sa isang hotdog stand sa New York City? Ito ang isa sa mga sagot ng spin doctors ni Gloria Arroyo hinggil sa kaso ng $20,000 hapunan ng kanyang grupo sa mamahaling Le Cirque. Rasyonal ang paliwanag. Kahit pa nga bagong yabang naman ni Joseph Estrada ay sa McDonald’s lang sila kumain nang sila naman ang nagbiyahe sa U.S.
Matapos magmaan-maangan ng pinagpasahan nina Arroyo ng pag-ako sa bill, mabilis namang inako ng isa pang tauhan ang pagbabayad ng sumunod pang $15,000 na steak dinner sa Washington, D.C. At hanggang ngayon ay hindi pa rin nagso-sorry ang Malacanang, tulad ng paghingi ng paumanhin ni Arroyo sa pagtawag kay Garci. Perfect sana ang rason na “It was an error in judgment.”
Pero hindi nanghihingi ng paumanhin ang mga nasa poder ng kapangyarihan para sa kanilang pagkain. Habang unti-unting bumabagsak ang diktadurya, sina Marcos ay nag-party, kasama ng kanilang dayuhang bisita, Blue Ladies ni Imelda, at cronies ni Ferdinand, na parang walang katapusan ang mundo. Habang peligroso pa rin ang kondisyon ng unang republika, fine French cuisine ang inihapag ni Emilio Aguinaldo sa kanyang mga bisita.
Sa katunayan, tunay na nasa ivory tower ang pagkalasing ng nasa kapangyarihan. Hindi nga ba’t walang muwang si Marie Antoinette nang nagtataka ito sa kaguluhan ng mga tao sa gate ng palasyo Versailles? Na ang tangi nitong naiutos sa kanyang ministro ay “Let them it cake.” Yon lang naman pala ang rason, ang kawalan ng makain, kaya ipakain ang tira-tira ng palasyo.
Ang hindi isinasaad ng “kabusugan” at “karangyaan sa pagkain” ang hindi nito ganap na panunumbas sa “kagutuman.” Ano ang kabaligtaran ng kabusugan, na may makauring katangian? Wala akong maisip kundi “kabundatan,” “kaimpatsohan” at “masuka-sukang pakiramdam sa tiyan.” Pero hindi nga ito sapat. Na maaring magpahiwatig na sa kosmolohiya ng ating wikang Filipino, wala dapat nakararanas ng lampas sa kasalatan ng iba, pagdating sa pagkain.
Kaya nga ang mitolohiya ng pagkain sa U.S. na lahat ay malalaki ang servings—na ginamit pa ni Arroyo bilang paliwanag na nag-share naman daw ang mga kababaihan ng partido nila dahil sa kalakihan ng food servings—ay tunay na kasindakan sa mga Filipino na nakatungo na roon. Masayang karangyaan para sa kondisyon ng paratihang kasalatan.
Na ang ginagawa nina Arroyo ay hindi naman talaga hindi ginagawa ng iba pang mamamayang napadpad sa U.S. Kung ang iba ay sa TGIF at Chili’s, o iba pang mas murang fastfood nagpapabutod at naisasabuhay ang American dream, sina Arroyo ay sa mamahaling restaurant. Dahil siya ang presidente ng kasalukuyang estado. Dahil nasanay na niyang hindi magpaliwanag sa kanyang walang patlang na pagdaloy ng skandalo at kontrobersya.
Kung mayroon mang problema, ito ay ang simpleng lack of coordination ng presidente at kanyang spin doctors. Hindi dahil imoral at iligal na masama ang kanilang aksyon at pamamayani sa kapangyarihan. Sa orihinaryong akto ng pagkaluklok at pananatili ni Arroyo sa kapangyarihan, walang masama rito, walang ginawang masama kahit puro astang kasamaan, at sumama na ang relasyon nito sa mismong mamamayan.
Ito ang senaryong “having your cake and eating it, too,” na pahiwatig sa tila nagagawa ni Arroyo ang kalakhan ng gusto niyang gawin—mangurakot, mandarambong, magtagumpay sa mga alingasngas, at muli’t muling makapaghari. “Arroyo fatigue” o kapaguran ang tugon ng marami: patapusin na lamang, at mapapalitan lang naman ito. Kaya naman nakakapagbalak pa ng extensyon sa kanyang termino ng panunungkulan.
Ang pagkain ay hindi lang naman simpleng akto ng pagkain. Kasama rin dito ang kasarian sa paghahanda ng pagkain, uri ng pagkaing maihahapag sa mesa, uri ng pamatid-gutom, at iba pa. Na payo nina Arroyo, mag-fasting nang maramdaman ang kagutuman ng higit na nakararami. Na pantukoy sa akto ng relasyong pang-administrasyon nito: hanggang afekto at dating lang ang ugnayan sa mamamayan ng estado, nakikigutom kahit bundat naman sa pagkain at kapangyarihan.
Maraming una si Arroyo—unang may Ph.D. na presidente, unang nagpa-breast implant na pangulo sa panahong di pa uso sina Belo at Calayan, unang natunghayan ng mamamayan ang mga inorder na pagkaing nagpabondat sa kanyang tiyan. At ang politika ng pagkain ang isa na naman sa mahabang listahan ng skandalo na tumitiktik sa poder ng kapangyarihan ni Arroyo.
Kaya napakahalagang magkaroon ng kalampag-gutom na pagkilos sa panahong ito. Kalampagin ang mga walang laman ng kaldero at pantakip ng mga kutsara at sandok, na ang tunog ay magpaalaala sa napakatingkad ng kaibahan ng estadong nagpaparaya sa steak at alak, samantalang ang mayorya ng mamamayan ay gutom, kundi man hirap na makakain ng normal kada araw.

Pang-araw-araw na objek, pang-araw-araw na welga, Kulturang Popular Kultura Column, Bulatlat.com

imahen mula sa graphikaddict.wordpress.com/…/

http://www.foodmall.org/entry/kfc-becomes-first-food-chain-to-junk-trans-fats-from-junk-foods/

www.daylife.com/photo/04kFfd9aq83xX
www.oneinchpunch.net/category/philippines/

Pang-araw-araw na objek, pang-araw-araw na welga

Una nang napabalita ang pagsasara ng mga planta ng Triumph International, ang gumagawa ng bra, at ang protesta ng manggagawa nito hinggil sa “illegal closure.” Magbabawas na rin ang Goodyear, ang gumagawa ng gulong, ng 500 nitong manggagawa. Ang pinakahuli ay ang mga manggagawa ng Kentucky Fried Chicken (KFC) ay nagkaroon na ng malawakang tanggalan.
Bra, gulong, fried chicken na “finger-licking good,” ang mga pang-araw-araw na bagay ay nanlilimahid sa politikal na tunggalian. Sa pamamagitan ng piket at welga, muling naibabalik ang pwersa ng paggawa sa equation ng produksyon at konsumpsyon. Natutunghayan ng manggagawa ang kanyang kapangyarihan sa produksyon—na ang kanyang lakas-paggawa ay mahalagang salik na ang hilaw na materyales ay natratansforma sa isang komoditi.
Natutunghayan ng mamimili na may manggagawa palang lumikha nitong pang-araw-araw na gamit. Na walang sasapo sa kanyang suso, hindi uusad ang kanyang sasakyan, at walang mabilisang pagkain kung walang lakas-paggawa. Ang tendensiya ng isang komoditi ay matransforma itong nabura at naglaho ang manggagawa. Parang sardinas sa lata, pakete ng instant mami, maging pakete ng shampoo at deodorant, na parang bigla na lamang nasilid ang produkto sa kanilang pinaglalagyan, maging sa kinalalagyang estante sa tindahan.
Pinaglalaho dahil ang mga produkto para maging komoditi ay dapat mahikang natratransforma. At ang unang kaswalidad ay ang paggawa. Na walang buhay na nabuwis sa karagatan sa pagitan ng paghuli ng salmon at pagkalagay nito sa lata. O walang buhok sa pagkain, na parang kalbo lahat ng chef at waiter sa loob ng restaurant. O walang anghit ang magdadala ng pagkain sa mesa para ipaalaala ng pawis at amoy ang harshness ng gawain.
Ang bagay ay nananaturalisa sa pagkawala ng salik ng paggawa. Kaya rin sa mismong espasyo ng paggawaan, pinakamatindi ang kawalan ng kalidad sa mga erya ng pahingahan ng manggagawa. Wala o karumaldumal ang probisyon sa locker room na pagtataguan ng personal na gamit ng manggagawa. Sinisiyasat ang buong katawan ng manggagawa kada labas nito sa erya ng paggawa. Hindi dapat nagpapahinga—maski umihi o matagalang mag-lunchbreak–ang manggagawa.
Kahit ang mismong paggawaan, dahil nga nililikhang naglalaho ang paggawa, ay pinamumutiktikan ng pinakamasahol na kondisyon. Walang sapat na hangin, probisyon sa bentilasyon, mainit, madilim kundi man sobrang liwanag, dahil nga hindi naman makikita ito sa transformasyon ng hilaw na materyales tungo sa produkto at pagiging komoditi ng mga ito.
Ang sweldo ay pinakakarampot, sapat lang hanggang sa pag-uwi’t muling pagpasok ng manggagawa. Hindi nakakasapat sa pagpapakain at pagkalinga sa kanyang pamilya. At mismong ang kanyang pamilya ay isinusuka ang kanyang kakakurampot na kita, pati ang identidad na hindi lubos na nakakapagbuhay sa miyembro ng pamilya. Hindi na tanggap ang katawan ng manggagawa sa pabrika, hindi pa rin ito lubos na tanggap sa sarili nitong tahanan.
At nagiging pang-araw-araw ang saga ng pagdarahop ng manggagawa at ng mga umaasa sa kanya. Pinaparami ang pinapaasa sa katawan ng manggagawa kahit pa nga hindi nakakasapat ang kondisyon ng paggawa sa kahilingan ng pamumuhay. Nagiging pabigat ang personahe ng manggagawa sa sarili nitong tahanan, gayong sa pagawaan, itinuturing siyang per kilo ang panunumbas—kung gaano kalaki, ka-masibo, at kabigat ang kanyang maibabalik na kita sa kapitalista.
Kahit pa ang kapitalista ay wala naming itinatapat na moral at legal na obligasyon sa kanya. Ipinapaturing pang utang na loob ang kondisyon ng paggawa, na mabuti na ito, lalo na sa panahon ng krisis, kaysa sa wala, kaysa mamatay nang dilat ang pamilya nito. Ang trabaho ay biyaya ng diyos, at ang paggawa ay kasangkapan na may pagtutumbas sa murang halaga.
Kapag ang isang bagay ay nanaturalisa sa pang-araw-araw na paligid, napapaglaho ng kapaligiran ang politikal na kondisyon ng bagay. Ang manggagawa sa loob ng isang depolisadong kapaligiran ng paggawaan ay mas nalulusaw ang tendensiyang lumaban kaysa aktibong magprotesta. Paano pa makalalaban kung binagsakan nang mas mataas na quota ng produksyon, kung magkakabulalyaso ang pang-araw-araw na buhay kapag hindi nakapasok, kung matanggal sa trabaho? Ano ang mangyayari sa susunod na mga araw?
Kahit pa nasa kondisyon ng pabrika at ng kolektibong pagdanas sa paggawa ang radikal na potensyal, matutunghayan lamang ang politikal na tendensiya kung ang bagay ay ilalabas sa kanyang kapaligiran. Ang akmang natural na kapaligiran ng paggawa ay sa politikal—na ang kanyang lakas-paggawa ay natatangi dahil ito ang may aktwal na kapasidad ng transformasyon ng lupa at pera para sa kita ng kapitalista.
Kaya kung ang hapit na bra ay makikita bilang pinanday di lamang ng lakas-paggawa kundi ng kontradiksyon ng manggagawa at kapitalista, magkakaroon ng simpatya ang maraming babae at parlorista sa causa ng manggagawa ng Triumph International. Kung ang gulong ay hindi na lamang gulong na nagpapagulong ng sasakyan, at magiging gulong na iniinog ng lupon ng manggagawa na nagpapainog din sa gulong ng buhay ng mga ito, marami ang sasakay na lamang ng pampublikong behikulo, o makakaunawa sa relasyon ng jeepney driver sa pagtaas ng presyo ng gasolina.
Usapang buhay at kamatayan ang pang-araw-araw na bagay. Ang paglalaway habang nag-aantay sa order ng bagong lutong manok ay mawawala, maging ang gutom, kung ang kondisyon ng malawakang tanggalan ay sabay na maihahapag sa mesa ng branch ng Kentucky Fried Chicken (KFC). Hindi na gaanong sasarap ang manok, o mapapakain sa anumang fastfood chain na mapanupil sa kanyang manggagawa.
Kilala ang KFC sa New Zealand, China at U.S. sa maraming kaso laban sa manggagawa. At hindi nahuhuli ang panunupil sa manggagawa sa Filipinas. Dapat may makaisip kung paano ikokoordina ang mga kaso sa global na antas—solidaridad hindi lamang sa pangkalahatang kondisyon ng manggagawa kundi sa penomenon ng subkontrakwal na paggawa, pang-aabuso, at politika ng protesta hinggil sa mga ito.
Ang effigy ni Gloria Arroyo ay nananatiling walang politika kung hindi nakasama sa paligid ng SONA. Politikal ang paligid na ito, at ganito ang dapat na turing sa mga kondisyong matingkad ang politikal na tunggalian dulot ng pang-araw-araw na politikal na panunupil. Ang bagay sa kanyang paligid ay tulad ng effigy ni Arroyo sa SONA. May kontestasyon para sa kahulugan ng bagay, lalo na sa paggawa, paglahok at pagsunog nito.
Kung araw-araw na nililigwak ang mga lumilikha ng pang-araw-araw na bagay, ang araw-araw ay dapat tignan bilang okasyon ng pang-araw-araw na protesta. Ang pagkilos tungo sa mga anyo ng protesta ang maglalahok muli ng politikal sa paligid, ng pagbabalik ng naunang okasyon ng politikal sa naturalisasyon ng pang-araw-araw. Na ang bagay ay may kasaysayan pangunahing pinatingkad at pinaglaho ng inherikong politikal na tunggalian.
At kung magpakaganito, ang lahat ng okasyon ay okasyon ng pagbabalikwas sa naturalisasyon ng bagay at ang denaturalisasyon ng politikal. Na ang inaakalang pagkakataon ng libangan ay saglit na pagbakasyon sa pighati ng paggawa, gayong nababahiran at nasusubstansyahan ng lakas-paggawa pati ang okasyon ng libangan. Nakakapag-malling ang manggagawa, at lahat ng pagkakataon ng pagkalibang ay nagpapaalaala sa kanya sa bigat ng paggawa, ng paggawaan at ng napakalaking kaibhan ng kanyang buhay sa buhay ng kanyang amo.
Kaya mas matimbang na trabahuin niya rin na malibang ang kanyang sarili at pamilya. Na iwaglit, kahit hindi naman ito lubos na mangyayari, ng nagpapahingang manggagawa ang kanyang pagpapahinga. Dahil alam niyang ang pahinga ay di natural na extension ng paggawa. Nakakapaglibang siya hindi dahil may sobra siyang kita sa pagbebenta ng kanyang paggawa kundi dahil gusto niyang takasan ang mapanupil na mundo ng pandarambong sa kanyang kapangyarihan bilang nilalang.
Para mabaklas ang naturalisasyon, makapagbagtas ng politikal na direksyon, dapat maging matingkad ang politikal na pagsasakontexto ng pang-araw-araw na buhay ng manggagawa at ng resepsyon ng astang gitnang uri sa mga ito. Na kapag nagmo-malling o window shopping, kapag nagtapon ng basura sa kalsada mula sa sasakyan, o nag-iwan ng supot ng basura sa harap ng bahay, na hindi kusang kikilos ang gawain kung walang manggagawa.
Kahit pa gusto silang paglahuin ng kapitalista—hanggang sa yugto lamang ng pinakamatipid na produksyon—at mamimili—hanggang sa yugto lamang na hindi sila sagabal sa pamimili dahil hindi sila nagpapaalaala sa parallel na buhay ng mamimili at ang nagsisilbi ng produkto. Na buhay ng tao, na mas kinikitil kaysa pinagyayabong ng estado, ang nakataya sa buhay-kamatayan, kamatayan-buhay ng pang-araw-araw.
Kakain ka kamo ng fries at burger? Magpapagasolina ka ba kamo? Manonood ka ba ng sine? Muling ibalik ang politikal, ng politikal na tunggalian sa okasyon ng pang-araw-araw. Ito o ang mabuhay sa kawalan ng kalidad sa estado ni Arroyo.

Akademya at Indie Filmmaker, Kulturang Popular Kultura Column, Bulatlat.com

imahen mula sa www.pep.ph/guide/3611/UP-Film-Institute-offer..
at filipinatravels.blogspot.com/2008_11_01_archi…

Akademya at Indie Filmmaker

Limang taon pa lamang ang indie cinema sa bansa, pero malinaw na ang demographics ng indie filmmaker: kabataan, edad na di tatanda sa 40, kalakhan ay lalake ang direktor, tapos ng degree sa kolehiyo, at at least, middle-class ang class origin. Tulad sa mainstream cinema, marami ay nag-apprentice lang sa mas nakakatanda, ibig sabihin ay mas senior na filmmaker o lamang lang ng ilang pelikula para matuto ng technical skills. Pero dahil iisa lang naman ang film-degree granting na undergraduate na programa, kahit marami nang sulputan na mamahaling film schools sa Metro Manila at Cebu, marami rin sa filmmakers ay DIY (do-it-yourself) na natuto at paraan ng paggawa ng pelikula.
Kung nag-aral ang filmmaker sa UP Film Institute o sa iba pang film schools, may kakayahan ito sa buhay. Ang film program ang sinasabing ikalawang pinakamahal na degree sa UP, matapos ng medicine. Kahit DIY ang filmmaker, kailangan pa rin niyang makapag-invest sa computer bilang kanyang pwersa ng produksyon. Pero di tulad ng katuwang na artist ng filmmaker, ang manunulat, maari siyang walang day job na pinaghahalawan ng kanyang kabuhayan. Kung mayroon man, rumaraket ang maraming filmmaker, habang nag-aantay ng kanilang susunod na pelikula, bilang programmer, guro ng literatura, editor, cinematographer, at iba pang teknikal na gawain sa kapwa filmmaker.
Di tulad ng kabataang manunulat na kailangan ay may ibang trabaho bukod sa malikhaing pagsusulat, ang kabataang filmmaker ay maaring maging fulltime filmmaker at artist. Sa elite na nabuo ng limang taong indie cinema sa bansa, nakakapag-tap into ang “high-end” filmmaker na ito sa international funding programs para sa kanyang pelikula at kabuhayan. Walang fulltime writer, pero may fulltime filmmaker. Paano nangyari ito? Ano ang papel ng edukasyon at kolehiyong buhay sa pagiging filmmaker?
Ang nangyari sa malikhaing pagsulat at creative writing—na maari nang pag-aralan ang craft at mismong pagkatao ng manunulat mula certificate program, undergraduate, postgraduate hanggang Ph.D.—ay nagsisimula nang mangyari para sa pelikula. Ngayon ay one-year hanggang four years ang filmmaking degree. Mayroong short-courses at workshops ang marami ring institusyon. Sa kalaunan, tila magkakaroon na rin ng MA in Film, mula sa kasalukuyang MA in Media Studies major in Film na programa ng UP College of Mass Communications. Pero hindi kailangan ng degree sa pelikula para maging filmmaker.
Ang DIY filmmaker ay hindi naman mawawala. Malaki ang demand ng indie cinema na makapag-produce ng subgeneration ng indie filmmakers. Dati, ang quest ay para sa Cannes Palm d’ Or, o ang grand prize sa upper crust na international film festival. Una na itong nagawa ni Raymond Red para sa short film na Anino (2000), at muli itong nagawa ni Brillante Mendoza sa Kinatay (2009). At para lang itong mahabang pila sa nag-a-apply sa SM, fastfood, at bars sa Quezon Avenue, hindi nawawalan ng aplikante, o wanna-be filmmaker.
Nandiyan pa ang Venice, Berlin at Toronto—iba pang upper crust film festivals–na wala pang Filipinong pelikula ang nakakapanalo ng grand prize, o ang pelikula at hindi direktor lamang ang manalo sa Cannes Film Festival, tulad nang nagawa ng new cinemas ng Taiwan, South Korea, Hong Kong at maging Thailand. Ang indie cinema ang bagong cultural at social capital ng kabataan sa kasalukuyan: cultural capital dahil may premium, tulad sa job description ng naunang artist na manunulat, poet, fictionist, playwright, author, ang label na “filmmaker;” kakatwa nga na ang indie filmmaker ay mas sikat pa sa artista ng kanyang indie film (o kaya ng filmmaker na makapag-attract ng mainstream actor sa indie film), at social capital dahil maraming nakikilalang mahahalagang tao na makakapagbukas ng mas malaking pinto sa kasalukuyang indie cinema.
Ang indie film ang calling card ng kanyang filmmaker. Nakikilala ang filmmaker sa pangunahin, bilang artist, at kasing lebel nito, ang kapasidad niyang makangalap ng alternatibong pagpopondo sa kanyang pelikula. Mas matalas ang skill ng filmmaker na makapag-raise ng pondo, mas matatag ang fundasyon ng label ng pagiging filmmaker. At lahat ng ito, sa palagay ko, ay nagsisimula pa lamang sa undergraduate program na inaalok ng pagiging filmmaker.
May clustering ang filmmakers batay sa eskwelahan at org (organisasyong) pinagmulan. May UST group na si Dante Brillante ang pangunahin nitong tampok; may Ateneo group na sina Khavn de la Cruz, Sherad Anthony Santos, Alvin Yapan at John Torres ang nabubuo nitong liga; mayroong UP na si Raya Martin, Michael Christian Javier Cardoz, at Pepe Diokno, pawang mga estudyante at graduate ng UP Film Institute ang bumubuo nito. May tatlong film orgs sa UP Film Institute. Bagamat wala namang direktang alyansa nabuo dahil sa pagiging kaeskwela ng mga direktor, mayroong tasitong suporta ang mga institusyon para sa mga anak nito.
Ang dyaryong Varsitarian ay host ng isang film festival na kinatampukan ng mga pelikula ni Mendoza. Nakatanghod ang miyembro ng mga film org tuwing may thesis defense para i-champion ang mga pelikula ng kanilang org mates sa UP Film Institute. Tumatabo ang maraming indie films na na-screen sa unibersidad, tulad ng pelikula ni Alvin at Sherad sa Ateneo. Si Adolfo Alix ay nagturo na sa Pamantasan ng Lunsod ng Maynila, kung saan siya nag-graduate.
Mahalaga pa ang liberal na edukasyon sa pagkahubog ng ethos ng pagiging indie filmmaker. Na kahit pa hindi natutunan ang paggawa ng pelikula sa kolehiyo, ang indie filmmaker ay natuto sa kanyang general at undergraduate education para mabuo ang kanyang pananaw sa pelikula at sining—kung paano ang sining ay tampok na bentahe sa pagiging filmmaker. Kaya napakinabangan ang isang semestre ng humanities at art course, maging ang kurso sa panitikan. Pero ang kakatwa, nakahalaw ang future filmmaker ng bisyon ng pelikula sa mismong panonood ng pelikula—mapa-classroom o DIY na adbentura sa pamamagitan ng available at accessible film piracy market, maging ng mga film festivals ng mga embassies at Cine Adarna.
Dito papasok ang bind ng pagiging kabataan at middle-class na artist sa isang kalakhan ay Third World na formasyon—nabibigyan ng pagkakataon ang maraming individual na makapagkwento, tulad ng tagline ng Cinemalaya, “Ano ang kwento mo?”, pero ano ang kwentong ikinukuwento mo? Saan manggagaling ang materyal ukol sa buhay sa Third World—maski ang denial nito—mula sa kabataan ang aspirasyon ay may afinidad sa kapwa kahenerasyon nito: maging globally mobile, maging parang pelikula ang drama sa buhay, maging sikat at maykaya?
Parang sa pagiging manunulat, ano ang life experience na pwedeng ilako ng gitnang uring kabataang manunulat mula sa karanasan ng kanyang limitadong mundo? Pero sining naman ang pinag-uusapan, at ang sining ay natutunan at naiste-staged. Mula sa naging kabataan ding dakilang direktor na sina Ishmael Bernal at Lino Brocka, naging matingkad ang kanilang career at opus dahil sa kanilang uncompromising stand sa politikal at estetika batay sa partikular na panahon na kanilang ginawan ng pelikula. Na kahit malaki ang compromises sa industrial cinema, ang naiwan pa rin ay ang uncompromised political at artistic doing sa pelikula.
Kaya ang pelikula sa pagiging artist, kahirapan at kabadingan, na paborito pa ring paksa sa Third World new cinema ng bansa, ay hindi nakakalaktaw sa hulmahan nito dahil sa propensidad na ito ay maging hilaw at self-serving venture sa kamay ng kabataang filmmaker. Ang modalidad ng filmmaking, batay sa demographics ng filmmaker, ay nagsasaad na nang kasalatan sa worldview na nagbabawas sa artistikong kagalingan. Ang pagiging artist ay pagiging consumed sa sarili—sarili bilang pakikipagrelasyon sa kapwa na matingkad parati ang sarili.
Kaya ang suhestyon ng pilosopong si Michel Foucault ay parang ganito: the less one loves oneself, the more one can love others. Ito ang ginagawa ng political filmmaking collectives sa Metro Manila, halimbawa, tulad ng Kodao at Tudla, Sipat ng sektor ng kabataan, at May Day ng manggagawang sektor. Hindi sentral ang direktor sa filmmaking process, kabahagi lamang siya sa konseptwalisasyon at exekusyon ng konsepto at aktwal na pelikula. Ang mamamayan at sektor ang may kapasyahan sa porma, laman at substansya ng mga lumalabas na dokumentaryong pelikula.
Sa huli, hindi lamang ang tanong ay “ano ang kwento mo?” pero “ano ang causa ng kwento mo?” Ano ang ipagpapatayan mong paninindigan para sa ginagawang pelikula? At madalas, ang kasagutan ay nasa di natatanaw na labas lang ng gitnang uring kabataang filmmaker.

Sa dambana ng Kinatay, Pasintabi Column, Pinoyweekly.org

imahen mula sa www.thepoc.net/index.php/Metakritiko/Movie-Fo..
nakednewspilipinas.blogspot.com/2009/07/kinat…

Sa dambana ng Kinatay

Hindi ko gustong naririnig ang direktor at manunulat na tinatalakay ang kanilang obra. Parating sobra, wala naman ito sa natunghayan pero mala-magic na ipapaliwanag ng artist na ito ang kanyang layon. Sa literatura, sinasabing “the author is dead” sa akto ng pagbabasa. Walang babalingan na awtor bilang sanggunian kung ano ang kanyang intensyon o kung ano ang dapat nitong afekto sa mambabasa.
Pero naiiba ang open forum na kinatampukan ni Brillante “Dante” Mendoza, dahil masalimuot ang daan tungo sa Philippine premiere ng Kinatay (2009) sa UP Cine Adarna. Ito ang gabi ng pagpapakita ng mga ulo ng hydrang administrasyon ni Gloria Arroyo. Una ay ang pagpasok ng MTRCB na lahat ng pelikulang ipinapalabas sa Cine Adarna ay dapat dumaan daw sa kanilang pag-aproba. Ikalawa, na sa kaso ng Kinatay, magfa-file sila ng TRO (temporary restraining order) kung hindi ito dadaan sa screening ng kanilang opisina.
At ikatlo, kababa pa lamang ng anunsyo ng pandagdag (apat na appointees ng Malacanan, kinabibilangan ni Cecille Alvarez, ang pinuno ng opisina namamahala sa pamimili, pati sina Pitoy Moreno at Francisco Manosa, lalo na kay Carlo Caparas para sa [masaker na] pelikula at sining biswal [gayong di naman ito nagdro-drawing]) at pagbabawas (sa kaso ni Ramon Santos na sa katunayan ay mayroon nang nakahandang parangal ang UP sa inaakalang pagkakataong mapapabilang dapat).
Akma ang pelikula sa pagkatay sa akademiko at artistikong kalayaan. Sa pelikula, 24-oras na tinunghayan ang buhay ni Peping (Coco Martin) isang estudyante ng criminology, gayong mayroong nang karanasan sa kotongan. Ang araw ng kanyang kasal at panlabas na gawain para sa pulisya ay ang magiging binyag nito sa sindikato. Ito ang gabi ng pagpatay (“chop-chop”) sa babaeng nagtraydor sa sindikato.
Malinaw ang artikulasyon ng politikal sa pelikula ni Mendoza—ang antas ng korapsyon sa panlabas na gawain ng pulisya; ang mga estudyante na maaga pa lang ay kalahok na sa unprofesyonalismo ng kanilang profesyon; ang pang-araw-araw na inisiasyon sa karahasan; ang panganib ng pagiging babae sa hypermaskulidad ng sindikato.
Sa huli, ang binyag ni Peping ay isang gabi na hindi na niya muling maibabalik. Ito na ang simula ng kanyang katapusan. Nawala na ang innocence, kahanay na niya ang iba pang kasapi ng sindikato. Kung sa babae ay literal na kinatay, ang kay Peping ay figuratibo, sa antas ng kanyang pagkatao.
Ikinuwento ni Mendoza ang naging negosasyon sa MTRCB, at ang bottomline na kapag may punahin ito, kahit isang segundong gusto nitong ipalaglag, hindi siya papayag na ipalabas ang kanyang pelikula. Kahit pa exempted ang Cine Adarna dahil sa akademikong kalayaan sa Konstitusyon at sa batas ng UP bilang National University, at sa batas na lumikha ng MTRCB, nagsegurista na lamang si Mendoza na ipadaan na rin ito, lalo pa’t may malinaw na proviso.
Ang kadiliman ng pelikula ay una nang nakipag-usap sa mga pelikula ng second golden age ng Philippine cinema, na kakatwang umunlad sa panahon ng diktaduryang Marcos. Madidilim, masisikip ang mga pelikula bilang pagsambit sa pakiwari sa ilalim ng diktadura. Ganito sa Maynila sa Kuko ng Liwanag, Manila by Night, Bona, Jaguar, Sister Stella L, na pansin ng isang Aleman na kritiko, ang kakatwang gamit ng kadiliman sentral na tauhan ay isang marka ng pelikulang Filipino.
Na hindi rin hiwalay sa natatanging gamit ni Mendoza sa nauna nitong mga pelikula: Masahista, Tirador, at Serbis na sa internal at panlabas na dilim natutunghayan ang tunay na kaganapan sa bansa. Sa poder ng dilim at kahirapan nagkakaroon ng negosasyon at kontest sa kapangyarihan, kung paano ang nasa abang lagay ay pang-araw-araw na nabubuhay at isinasabuhay ang kawalan ng politikal na kapangyarihan.
Mga 20 taon nang tapos ang second golden age at patuloy pa rin itong across-the-ages na pakikitunggali ng pelikula sa historikal na kaganapan sa lipunan. Sa ilalim nang pinakamadilim na yugto ng pambansang administrasyon matapos ang diktaduryang Marcos, hindi ring kakatwa na namulaklak ang third golden age, ang era ng indie digital cinema, sa panahon ni Gloria Arroyo.
Sa panahong ito, patuloy na kinakatay di na lamang ang materyal na kondisyon ng nakararami, kundi pati ang pagkatao. Ipinapatanggap ang pagkatay bilang poder ng pambansang kapangyarihan. Sa dambanang ito, nawawala at nanlalaban ang pagkatao. Hindi panghabangbuhay ang ginintuang panahon ng sining dahil hindi rin panghabangbuhay ang tiraniyang nagluwal nito.

Cory, dilaw at iba pang paglisan, Kulturang Popular Kultura Column, Bulatlat.com

imahen mula sa www.historycentral.com/bio/people/aquino.html
at www.thegshift.com/…/08/corazon-aquino-76.html

Cory, dilaw at iba pang paglisan

Nabuhay akong nagkaroon ng politikal na kamulatan sa kasagsagan ng diktaduryang Marcos. At bahagi ng kamulatang ito, ang pag-challenge ni Cory Aquino sa diktadurya. Bago siya pumasok sa asasinasyon ng kanyang asawang si Ninoy, isinumpa raw ang henerasyon namin—“ang martial law babies”—na ang tangi naming pangulong makikilala ay si Marcos, at matapos, si Imelda.

Matingkad ang alaala ni Cory dahil tunay itong masigasig sa anti-diktaduryang pakikibaka. Ilang beses ko itong nakitang magsalita sa De La Salle, at mga rali sa Ayala. Halos abot-kamay lamang sa mga pagkakataong ito dahil tunay naman ang simpatya ng karamihan ay sa balong umako ng pakikipaglaban ng kanyang asawang politiko. Hindi pa siya politiko noong mga panahon ito, at maningning ang sinseridad niya sa adhikaing pagbabago.

At dilaw ang kanyang kulay, na pakutya ni Imelda ay nagpapaalaala raw sa kanya ng jaundice, o ang paninilaw ng balat at mata. Sa pananaw ng Marcoses, si Cory ay isang sakit na mawawala rin. Pero nagkamali sila dahil kumapit ang mga tao kay Cory bilang representatibong figura ng pagbabago sa pamunuan at sistema. Ito ang panahon na daan-daang libo ang mga tao kapag nagpatawag ng rali sa Liwasang Bonifacio.

Umuulan ng yellow confetti (putol-putol na pahina ng Yellow Pages lang naman, na isa ring pagkadismaya sa kawalan ng kalidad ng serbisyo ng PLDT, ang may monopolyo sa linya ng telepono) sa Ayala Avenue. Pati ang rali ng YS (youth and students) ay dinudumog. May atraksyon na lumabas sa kalye, hindi nakakasapat ang kaalamang itinuturo sa eskwelahan, at ang tunay na pag-aaral ay nasa labas ng klasrum.

Ang mantra sa YS noon ay “do not let the classroom interfere with your education.” Masigla ang produksyon ng kontra-kulturang anti-diktadurya ng panahong ito. Ang kaibigang skolar si Joi Barrios ay gumawa ng kanyang masteral thesis ukol sa pagiging manggagawang pangkultura sa panahong ito. Dito kami unang nagkakilala, at marahil, kahit nasa ibang bansa kami ay patuloy pa rin ang pakakaibigan at paninindigan.

Hindi lang naman si Cory ang dahilan ng masigabong kilusang masa sa panahon ng diktadurya. Hindi naman pamalit-personalidad lang ang hinahanap ng mamamayan sa panahong ito. Na kahit ang biruan na kapag aso ang lumaban sa eleksyon kay Marcos, mananalo ang aso, ay hindi naman nangyari na natalo si Marcos. Sa snap elections ng 7 Pebrero1986, si Cory ang asong tumalo kay Marcos. Na kahit sa ofisyal na bilangan ay nanalo si Marcos, ang kapangyarihan ni Cory na nagpatawag ng civil disobedience at people power ang siyang nagpaluhod sa diktadura.

Nais kong alalahanin si Cory sa bookends—simula at pagtatapos—ng politikal na buhay nito. Impit at monotono ang boses pero milyon-milyon ang nakikinig sa kanya, kahit paulit-ulit ang kanyang kwento at walang kapaguran na sinasambit na “Tama na, sobra na, palitan na” ang Marcoses. Nang siya ay manungkulan, maraming kahinaan at kasalatan si Cory. Bumalik ang kumpiyansa ko sa kanya sa panahon ni Gloria Arroyo at ang kanyang di matatawarang bottomline—kailangang mag-resign si Arroyo, kailangan labanan ang panunumbalik ng tiraniya.

May tumawag sa akin na nagtratrabaho sa stasyon sa telebisyon, gusto raw akong interbyuhin ukol sa kulturang popular ni Cory. Tinanggihan ko dahil sa pananaw ko, hindi ba’t sila dapat ang nagsasaliksik nito? Na kalakhan ng karanasan ko sa panayam ay pagsagot sa mga general kundi man pointed na tanong, na kundi ginagamit ka lang bilang resource person ay gusto kang gamitin bilang taga-bigay ng soundbytes sa kanilang nabuo nang argumento.

Iba ang kulturang popular na dulot ng popularidad ni Cory. May Cory dolls na may marka ng personahe nito: nakadilaw na damit, nakasalaming malapad, naka-L ang daliri. May Australian television mini-series hinggil sa EDSA uprising, si Tessie Tomas ang gumanap na Imelda at si Laurice Guillen bilang Cory. Nang mag-Oscar awards ilang buwan matapos ang EDSA, binati ni Jane Fonda ang Pilipinas at nag-L sa harap ng bilyong manonood.

Parating pinagtatapat ang dalawang babae ng panahong ito, na tunay namang maa-outlive ang kanilang mga asawa. Labanan ng mga balo, at sila ang magpapahiwatig kung ano ba tayo bilang bansa. Sa figura ni Imelda, ang kultura ng amnesia na makakapanumbalik sa kapangyarihan kundi man sa limelight ang dating kalahating bahagi ng pinaka-corrupt na pamunuan sa mundo. Hindi ito masasakdal sa anumang krimen hinggil sa ill-gotten wealth, makakapag-party pa rin ito—bawas nga lang sa mga international celebrity well-wishers—na parang hindi ito naghihirap o nahihirapan.

Nananatili siyang “puta-puta” sa henerasyong nakatunghay sa diktadurya. Sa mga hindi, ang Marcoses ay si Imeldang ikonikong lumabas sa t-shirts na parang si Che Guevarra, o si Borgy Manotoc, ang bad-boy pero model na socialite (pwede pala itong identidad). Si Cory naman ay ang kultura ng pagpiling tignan lang siya sa isang dimesyon, bilang isang santa.

Na parang siya si Joan of Arc na hinango tayo sa diktadurya, at ibinalik ang demokrasya. O birhen na dinadambana dahil siya mismo ay isang relihiyosong Katoliko. Ang one-dimensional woman mode kay Cory ang nagpalabo ng mga detalyeng makapanghuhusga sa tunay niyang kontribusyon sa kasaysayan.

Hindi maaalaala si Cory sa kanyang mga kapalpakan sa mismong yugto ng kasaysayang ipinagkaloob sa kanya—hindi niya ito binago, pinaigting niya ang paghahari ng ibang faksyon ng namamayaning sistema, inihanda niya ang bansa sa “shock therapy” magja-jumpstart sa paglahok ng bansa sa imperialistang globalisasyon. Lalo na sa kanyang lamay at libing, pasiyam at 40th day, si
Cory ay maalaala lamang sa kanyang one-dimensional na pagkatao.

Na isa pa ring uri ng pambansang amnesia—na ang mga santo at mandirigma nito, tulad din ni Manny Pacquiao, at mga sumikat sa ibang panig ng mundo, sina Lea Salonga, Arnel Pineda at Charice Pempengco, ay walang ginagawang masama. Tanging sa positibo lang sila piniling alalahanin sa kolektibong imahinasyon. Si Cory ang bayaning hindi pa napapanahong itumba. Kung si Marcos nga ay dinadakila na sa textbooks ng kasaysayan bilang modernizer ng bansa, paano pa ang negation ng katiwalian ng administrasyong Cory?

Hindi binabanggit ang paglipat ni Cory ng ekonomikong yaman na kinamkam ng Marcos sa dati nitong may-ari. Na kahit nga ang kontrobersyal na Meralco na inulat na naibenta naman daw bago pa man ideklara ni Marcos ang martial law ng 1972, ay muling nabalik sa mga Lopez. Dispalsipikado ang napasang agrarian reform law dahil sa napakalaking butas na nagpapahintulot ng land conversion (gawing subdivision, mall, golf course at special economic zone, at kung ganito, exempted na), at corporaticization (bigyan ng papel na shares ang magsasaka imbes na lupa).

Hindi binago ang ekonomikong sistema sa higit pang kabutihan nang nakararaming nasa abang lagay na nakibaka para sa kanyang tagumpay. Bagkus, maraming kalabisan sa pambansang kalagayan sa kanyang panunungkulan ang sinabing pamana kasi ng mahabang panahon ng diktadurya. Naalaala ko ang kalahating araw na brownouts araw-araw, kundi man gabi, dahil luma na ang turbines at nilusaw niya ang departamento ng enerhiya.

Naalaala kong ilang ulit na nagpahukay, nagpakabit ng tubo, muling nagpahukay at nagpakabit ng bagong tubo ang nanay ko dahil sa kasalatan ng supply ng tubig. Kulang ang supply kahit may pambayad dahil sa lawak ng saklaw ng kawalan ng tubig. Marami sa mga batas ng pribatisasyon na maaproba sa panahon ni Fidel Ramos ay nakonseptwalisa sa panahon ni Cory.

Ang pagbuwag sa monopolyo ng PLDT, at pagpasok ng iba pang telecom companies ay nasimulan sa administrasyon ni Cory. Pero hindi nito binitiwan ang na-sequester na mga kompanya ni Marcos at cronies nito, malaki ang tubo rito. Ito ang shock therapy (na galing sa Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism, 2007, ni Naomi Klein) na sa panahon ng matinding pambansang ligalig ay nailulusot ng gobyerno ang pinakamatinding bigwas ng neoliberalisasyon.

Maraming pagbanggit sa Pilipinas sa panahon nina Marcos at Cory ang bahagi ng shock therapy. Sa pinakamatinding yugto ng panunupil sa mamamayan ni Marcos, higit nitong naipatupad ang mga polisiya ng IMF-World Bank. Imbes na baguhin ni Cory ang kalakaran, kahit nagkaroon ito ng pagkakataon sa maagang yugto ng panunungkulan, malinaw na ipapatupad niya at palalawakin pa ang mga kasunduan ni Marcos. Patuloy ang pagbabayad ng utang sa Bataan Nuclear Power Plant, isinabatas ang pag-peg ng debt-servicing sa pambansang budget, mga bagong taxes at utang na pagkukuhan ng pondo ng administrasyon ni Cory.

Dagdag pa rito, pinalawak ni Cory ang suporta sa naghaharing faksyon ng militar, pinolitisa rin ito, gaya ng gawa ni Marcos, para sa pagtataguyod ng politikal na interes ng bagong naghaharing elite sa kanyang administrasyon. Ang pagbe-baby sa militar ay nagpapatuloy hanggang sa kasalukuyan, lalo na sa termino ni Arroyo. Marami ring kaso ng paglabag sa karapatang-pantao sa administrasyon ni Cory, bigwas ng pag-“unleash” ng “sword of war” nito laban sa pambansang demokratikong kilusang sumuporta sa kanya.

Namutiktik ang kanayunan sa mga grupong vigilante na drinadramatisa sa pelikulang Orapronobis (Lino Brocka, 1989), na bahagi pa rin na supilin ang pangunahing daluyan ng militanteng pakikibaka sa bansa. Naging dilawan ang pambansang pamamalakad: dilawan na unyonismo, dilawan na peryodismo, dilawan na politika na ang pangunahing layunin ay pahinain ang kilusang masa at palaganapin ang neoliberalismo ng pambansang ekonomiya.
Ang sinasambit na kasalanan ni Cory sa kanyang panunungkulan ay ang pag-miss out sa kasaysayan, na pwede na sana niyang baguhin, pero hindi niya lubos na ginawa, kinabig muli sa pagpapanatili ng bangkaroteng sistema. Bahagi siya ng paglikha ng continuum ng disenyo ng paghahari ng Arroyo, ang matingkad na kaibahan nga lang, ang batayan ng paghahari ng huli sa lantarang tiraniya.

Sa kaso ni Cory, nag-comeback pa nga ang dispalsipikadong agrarian reform nito sa Hacienda Luisita massacre 2004. Sambit ng mga administrasyong politiko kay Arroyo, “history will be kind on her.” Hindi ito totoo, kahit makapag-comeback pa ito, tulad ng Marcoses, hindi lubos ang pagbabalik. May naiiwan na hindi kasing ningning ang magiging comeback. Ang kasaysayang mapagpasya ay ang kasaysayang nakapagpabuti sa lagay ng nakararaming mamamayan. Na hindi sila ginamit lang para sa pagmimintina ng politika ng naghaharing faksyon, kundi na may sinseridad na iangat sila sa pangkasaysayang kinasasadlakan. Ito o ang dustpan ng kasaysayan.

Angkinin ang Pagbabago! Talumpati sa SONA 2009, 27 Hulyo 2009

Angkinin ang Pagbabago!
Talumpati sa SONA 2009

Sino sa atin ang gusto ng tunay na pagbabago?

Walang pagbabago kung 70% ng mamamayan–mas marami ang ayaw na—ang di na naniniwala kay Arroyo.

Walang pagbabago kung ikasiyam nang inuulit-ulit ang dispalsipikadong talumpati sa Konggreso, na parang ang tatanga nating lahat.

Walang pagbabago kung may tulad ng labingtatlong taong Marinela na nagpapatiwakal, nagbigti kaysa humingi ng pam-project sa eskwelahan sa amang kakakurampot lang ang kita.

Walang pagbabago kung may tulad pa rin ni Melissa Roxas, dinampot, tinortyur, pinakawalan ng militar, pero pinagbibintangan pa rin na mga NPA ang may kagagawan.

Walang pagbabago kung ang bagong panahon sa bansa ay di na tag-ulan o tag-araw kundi ang klima ng taggutom o climate of hunger, na isang beses na lamang nakakakain ang mga pamilya sa bawat araw.

Walang pagbabago hanggang nananatili si Arroyo sa kapangyarihan.

Mamamayan ang mapagpasya, bayan ang huhusga. Kailangang matiyak na mawala si Arroyo sa susunod na taon.

May pagbabago dahil may tulad ni Melissa Roxas na kahit may ligalig, handang harapin ang mga nagpahirap sa kanya sa detensyon, at ipaglaban ang kanyang karapatan at iba pang nabiktima ang kanilang karapatang pantao.

May pagbabago dahil may tulad ng mga unyonista ng Triumph International na ipapasara ang pabrika sa Taguig, na patuloy na ipinaglalaban ang kanilang mga karapatan.

May pagbabago dahil nandito tayo ngayon taon-taon, daan-daang kumilos para sa tunay na SONA ng bayan.

Angkinin natin ang pagbabago. Karapatan nating baguhin ang opisyal at gobyerno tungo sa tunay na maglilingkod sa interes ng mamamayan. Kailangan nating itatag ang pagbabagong aakda ng kinabukasang ikakabuti ng lahat: reporma sa lupa, edukasyon, trabaho, katarungan, pambansang industrialisasyon, makabayang kultura.

Sa natitirang 345 araw ni Arroyo, tiyakin natin na siya at ang kanyang mga alipores ay mawala. Itatag ang goberyno ng mamamayan. Itatag natin ang ating pambansang kinabukasan.

Let’s do this! Pasintabi Column, Pinoyweekly.org

imahen mula sa Arkibongbayan.org

Let’s do this!

May mga one-liner na binabanggit sa sarili sa angkop na pagkakataon. Tuwing dadalo ako sa pagkilos, ito ang nasasambit ko. Sa pagkakataon ng paghahanda para sa SONA ni Arroyo, sa pagtiyak na ito ang kanyang magiging huli, kahit pa kasagsagan ng init, sumama ako sa walk sa University Oval.

Mula sa Masscom, patungo at pabalik ng Quezon Hall ang ruta. Maalinsangan ang oras ng alas-kwatro, pero mainit din ang damdaming nais iparating. Bawat kolehiyo ay huminto ang martsa, inaantay ng iba pang pumuwesto na sa sunduan.

May maiksing programa sa bawat kolehiyong tinapatan. Hanggang sa magkabuhol ang trafik. Inisip ko, ito ang mga pagkakataong sinisisi ng mga nakasakay ang raliyista kung bakit sila natatagalan sa biyahe. At malamang, sasabihin pa na kaya nga sila hindi sumasama sa rali. Rali nang rali, nakakaperwisyo naman ng kapwa.

Ang di pa pinauupong student regent, kagagaling lang sa sakin, pero walang maliw sa pag-ariba sa mikropono. Dumating ang mga guro sa Science. Hanggang sa kasagsagan, may 200 estudyante, kawani, guro at komunidad na nasa harap ng Quezon Hall.

Nagprograma rito kahit mainit pa rin. Mataas ang energy level ng mga nagtalumpati. Pati ang grupong gamelan, naghubad pa ng mga sapin sa paa para makapagtanghal. Yung isang performer ay buong siglang nagsayaw sa mainit na espalto.

May klase ako kaya hindi na nakasama sa martsa at noise barrage sa Philcoa. Ilang beses din kasing nakansela ang klase dahil sa bagyo at isang paggagawad na di kaagad natapos. Pakutyang tanong ng isang kaguro, “Bakit ka pa kasi magtuturo?” Nagkibit-balikat na lamang ako. Hindi naman lahat sa klase ay makakaunawa, at di ko rin sila mahahaltak na sumama sa pagkilos.

Maliit man sa tinarget, di matatawaran ang ganitong pagkilos. Ito ang panahon ng lokal na pagkilos, kung ano ang kakayanin pero paratihang tinatangkang palawakin, mas higit pang paigtingin. Mabuti na ito, kaysa manahimik na lamang sa tabi. Isipin na wala nang mabuting nagagawa ang pagsama sa rali.

Oo, marami na rin kahit sa UP ang naniniwala sa ganito. At ang temper sa pagkilos ay hindi lang naman monopolyo ng isang unibersidad. Mabuti pa nga sa UP, may ganitong kilusan at aktibistang nagpapaalaala sa kapwa na “Hoy, sandali lang. Skolar pa rin kayo ng bayan kahit na komersyal na matrikula ninyo!”

Ang bawat pagkilos ay pag-usad sa daloy ng kasaysayan. Mahalaga ang pagkilos dahil dito nakokonsolida ang pagtaas ng kamulatan—kung bakit lampas ito sa antas ng individual, kung bakit may mas malaking sektor at kilusang masa na kinabibilangan ng higit pang lakas. Ito ang nakakapukaw ng damdamin, para higit pang mag-organisa at magpakilos ng kapwa.

Walang ibang rekurso ang mamamayan kundi sa politikal. Ang politikal ang substansya ng transformasyong pang-individual, kolektibo at panlipunan. Kung walang politikal na kamulatan—lampas sa sarili, may kaisahan sa kolektibong adhikain, kumikilos at nagpapakilos—walang magaganap na pagbabago. Tanging ang sarili ang maisasalba sa metapisikal na antas lamang.

Parang pagsisimba, akto ng pagmo-malling, o panonood ng sine. Tanging ang sarili ang naitatakas sa historikal na lagay, kahit pamandalian. Ang posibilidad ng kolektibong pag-ahon ay inaantala ng pagnanais ng sariling redemsyon. Nakakatrafik, sagabal, lalong di magpapasok ng kapital ang investors… Isumbat ang diskurso ng estado na parang mini-Arroyo kung umasta na ang individual.

Kaninong interes ang dadalahin ng tao, kumilos o hindi ito? Sino ang pinapanigan? Tandaan na ang hindi pagpanig at pagkilos ay isa na ring paraan ng pagpanig at pagkilos, pabor sa namamayaning kaayusan ito. Kaninong SONA ang pinanigan? SONA ba ni Arroyo sa poder ng mismong kapangyarihang politikal, o ang SONA ng mamamayan, sa espasyo ng lansangan?

Ang nakaupo sa pader ng gitna, lalamunin ng magkabilaan.

SONA-ta ng Linlangan, Kulturang Popular Kultura Column, Bulatlat.org

imahen mula sa Arkibongbayan.org

SONA-ta ng Linlangan

Ang sonata ay isang musical form na matingkad ang harmonic at tematikong organisasyon: may simula, pag-unlad at sintesis. Doble ang katingkaran ng oranisasyon nito, kung isasama pa ang pagkumpas ng orkestra, o ang orkestrasyon (operasyonalisasyon) ng sonata.

Kaya ang taunang State of the Nation Address (SONA), lalo na sa yugto ni Gloria Arroyo, ay masasabing isang sonata, dobleng orkestrasyon ng linlangan ng estado sa mamamayan nito. Una, walang masamang balita ang inaanunsyo sa SONA, tanging maniningning na nagawa, ginagawa, at gagawin ng presidente at kanyang kabinete. At kung magpakaganito, walang failure na masasaisip sa sinumang nanunungkulan.

Ang tanging babanggitin na disclosure ay ang paisa-isang problemang di naman kayang solusyunan—mga balakid na nanggagaling sa inepektibong lumang sistemang nais ngang lunsaran ng minumungkahing pagbabago at pag-unlad ng nanunungkulan. Tagumpay-pay-pay! ang aalingangaw sa SONA sa Batasan Pambansa. Di nga ba’t paratihan ang pagbilang at pagbanggit sa ilang beses na pagkaistorbo (kunwari pa raw!) sa daloy ng talumpati ni Arroyo ng masibong palakpapakan (ng pala?) ng tagapakinig nito.

Ikalawa, ang inobasyon ni Arroyo sa naunang mga presidenteng nagbigay ng kanilang SONA ay ang paggamit nito ng high-tech multi-media presentation: powerpoints, news clips, animation, slide show, at iba pa. Nagmimistulang circus sa dami ng jina-juggle ni Arroyo bilang ring master ng palabas. Sa kanyang masteri ng teleprompter o ang pagbasa ng talumpati na nagmimistulang parang saulado niya ang mga bahagi nito, siya ang henyo ng pambansang pag-unlad—kung paano tayo aabante mula sa krisis at abang lagay, tungo sa lupang pangako (kasama ang Constituent Assembly na magdaragdag ng anim na taon sa kanyang panunungkulan!).

Isang maningning na SONA-ta ng linlangan! Hindi man lang pagsisinungaling ito dahil sa lohikang tinutumbok ng taunang talumpati, napapagdikit ang tama at mali para kahit mali ay maging tama, at ang maling tama ay maging katotohanan. Ang pwersa na ang mali ay nagiging katotohanan ang afekto ng politikal na kapangyarihan: naipapasa bilang normal at unibersal ang kasinungalingan ng pambansang lagay sa pamamagitan ng pagtanto sa orkestrasyon ng SONA bilang ofisyal na pambansang script.

Ito ang kwentong nais ipapaniwala ng ritwal ng taunang SONA. Ito ang primordial na naratibo ng pagkabansa—ang ofisyal bilang hulmahan ng susunod pang pagsisinungaling, na sa kalaunan ay nagiging pagsasabansa sa pamamagitan ng paglilinlang. Ground zero kumbaga ang SONA ng orkestrasyon, manipulasyon, kontrol, at dominasyon ng estado sa mamamayan nito. Na sa maraming postmodernista, ang ganitong pagsusuri sa estado ay hindi matwid, hindi naman hunghang ang mamamayan para simpleng tanggapin ito.

Sino ang mas hunghang? ang mamamayang walang pagpipilian kundi ang sumunod sa social script ng ofisyal na bansa, o ang kritiko sa ivory tower na akala ay bubuti pa ang lagay ng mamamayan—dahil siya mismo ay mabuti naman ang lagay kumpara sa mamamayang kanyang ina-agenda—kahit hindi? Sino ang tunay na baliw sa pag-unawa ng pambansang lagay na taunang inaakda ng SONA?

Hindi pa ba nakakasapat ang urban legend sa ginawang poster child ng kahirapan na nais matulungan ng SONA ng mga pambansang administrasyon? Si Felipe Natanio, mas kilala bilang Mang Pandoy, ay ginamit ni Fidel Ramos bilang mukha ng kahirapan. Nabubuhay na sadlak sa matinding kahirapan, binigyan ng talk show “Ang Pandayan ni Mang Pandoy” at kumita ng P2,000 bawat episode sa tatlong taon nitong paglabas sa walang nanonood na Channel 4, ang channel ng gobyerno?

Marami rin siyang nakamit na limos mula sa iba pang politiko. Ginawa siyang consultant ni Jose de Venecia, Jr., at nakakuha rin ng pondo mula sa pamahalaan ng Quezon City. Binigyan din siya ng bahay, pero naibenta niya ito. Nang hindi bumuti ang kanyang mga binuksan na negosyo, napilitan itong magtrabaho muli bilang tindero ng gulay at hardinero para mabuhay ang kanyang walong anak. Namatay si Mang Pandoy noong 28 Agosto 2008 sa TB, at kinailangan muling dumulog sa DSWD para mailibing ito.

Anong uri ng buhay itong umaasa na lamang sa limos ng nanunungkulan? At kahit pa maging “it” boy si Mang Pandoy, hindi pa rin nakakasapat ang tulong (limos) ng gobyerno. Hindi sistematiko ang tugon sa isang malawakang sistemikong problema ng kahirapan. Kaya ang tugon ay charity work. Paano ang milyon-milyong mamamayang di naging poster child, tulad ni Mang Pandoy at ang tatlong taga-Payatas na bangkang batang dumulog kay Arroyo?

Sa unang SONA ni Arroyo, iniharap niya sa publiko ang tatlong magkakapatid na nagsulat ng kanilang mga pangarap na trabaho para sa magulang, edukasyon para sa sarili, at lupa para sa pamilya sa papel na ginawang bangka, ipinaanod sa estero, at sa mahika ng kathang imahinasyon, tumuloy sa Malacanan at nabasa ni Arroyo. Kaagad na ibinigay ni Arroyo ang mga kahilingan, at ngayon nga ay may kalahating milyong pondo na ang nagagamit para pag-aralin ang mga ito.

Ang kawanggawa-mode na tugon sa malawakang kahirapan ay naperfekto mula sa aral sa trahedya ni Mang Pandoy, at sa tasitong tagumpay ng pagtulong sa pamilya ng mga bata sa Payatas. Hindi nga ba’t sa jumpstarting ng pambansang ekonomiya ni Arroyo sa edad ng global at politikal na krisis nito, namudmod ito ng P500 sa mga pamilyang hindi makalampas sa itinakdang halaga ang kanilang bill ng Meralco? O ang pamumudmod na murang bigas—na binabantayan ng armadong militar—sa hanay ng milyon-milyong mamamayang limitado ang pera para sa pagkain?

Paano nangyari ang ganitong pambansang lagay na umaasa na lamang para mabuhay sa pagsasanla ng kolektibong pangarap ng pag-unlad sa individualisadong akses sa kakilalang politiko? Ang sinasabing pinakatampok na kasalanan ni Joseph Estrada sa bayan ay ang paglako nito sa pangarap ng bayan bilang katumbas ng pangarap niya: na siya ang katawan ng pangarap ng pag-unlad. Kaya nang lumabis ang siga nitong pagma-manage sa bansa bilang kanyang sariling teritoryo, nag-aklas ang mamamayang ninakawan ng kanilang pangarap. Anong kataksilan!

Walang pangako si Arroyo na siya ang kakatawan sa pangarap ng mamamayan. Nasadlak siyang maging pangulo nang mapatalsik si Estrada, at matapos nito, kinarir niya ang paghawak sa kapangyarihan. Sa panahon ng mga krisis sa kanyang administrasyon, kasama ng serye ng korapsyon at pagsisinungaling, nagiging invisible president ito. Hindi nakikita.

Business-as-usual ang kanyang dharma sa panunungkulan. Parang wala lang, walang nangyari kaya walang paliwanag. At tanging sa SONA ito hindi magpapaliwanag kundi kakatha ng pambansang kwento nais ipaniwala sa bayan. Na kahit na maraming akusasyon at batayan ng pagkalaglag niya sa kapangyarihan, siya pa rin ang best option ng bayan sa taong darating, at kung papangarapin ni Arroyo, tulad ni Marcos, hanggang magpakailanman.

Noong lumalaki kami sa panahon ng diktaduyang Marcos, parating panakot sa amin ay si Marcos lang ang makikilala naming pangulo. Tila may katotohanan ito sa edad ng mga henerasyong lumaki at nagkamalay sa panahon ng rehimeng Arroyo. At ang complacency at pasibong asta na wala nang magagawa ang nagmumulto sa amin at sa kasalukuyang henerasyon. Panahon na para magsaya, forgets na ang problema, huwag na magpa-cry-cry, kaya join na lang kayo, let’s all have a good time.

Ang extra-challenge sa amin na napagtagumpayan ng henerasyon ko ay ang pagpapatalsik kay Marcos. At sa sumunod na henerasyon, ang kay Estrada. Ang extra-challenge sa kasalukuyang henerasyon ay kundi man mapatalsik, tiyaking ito na ang huling SONA at SONA-ta ng linlangan ni Arroyo.

Lohika ng Rali, Kulturang Popular Kultura Column, Bulatlat.org

Lohika ng Rali

Naitatanong ko sa mga estudyante kung nakadalo na ba sila ng rali. At parati pa rin akong nagugulat na mangilan-ngilan lamang ang magtataas ng kamay para magsabing nakadalo na sila. Iniisip kong ang rali ang isa sa mga check-activity sa UP, kundi man sa buhay-kolehiyo.

Hindi ba’t ito ang exemplaryong aktibidad bilang patunay ng liberal na edukasyon sa kolehiyo’t unibersidad? Kaya nagtatagumpay ang reaksyonaryong edukasyon sa kapasidad nitong ipaloob ang introspeksyon—pumukaw sa sariling pagkatao at individualismo, o gawing personal na justifikasyon ang postmodernismo, pluralidad ng identidad at subject-position para sa individual na proyekto.

Kung papaloob ito, nakokompartamentalisa ng reaskyonaryong edukasyon ang kaalaman sa individualismo lamang. At sa akin, given na ito sa tertiaryong edukasyon. Ano pa ang aasahan kundi sa pangkalahatan, ang kamulatan ay yaong bite-size lamang, madaling nguyain, lunukin at matunawan na kaalaman—mga hindi nakakayanig ng estado poder?

Kaya iniisip kong nandito ang puwang ng aktibismo sa sektor ng edukasyon: ang kapasidad ng politikal na proyekto na mailabas ang panloob na pagpapailanlang ng kaalaman, mailabas ang kaalaman para maging giya sa mapagpalayang pagkilos. Kung hindi inaasahan ang politikal na pagkilos kahit pa sa pinakaliberal na sityo ng tertiaryong edukasyon, ang politikal ay iaasa sa aktibismong peripheral sa mismong tertiaryong edukasyon.

At ang temporal na formasyon ng aktibismo ay ang rali. Ito ang pagpukaw sa damdamin ng mga tao, mag-isip at mapaisip na kumilos sa lambas ng kanilang comfort zone, makiisa sa kolektibong kahalintulad kundi man mas maigting ang lagay sa estadong karahasan at kahirapan. Sa pamamagitan ng mob (mobilisasyon), naisasabuhay ang pag-aaral sa teorya at praktika ng pagkilos at pag-oorganisa.

May kaayusan ang mob, taliwas sa “mob mentality” o ang insureksyonaryong katangian ng mga abang nagkakaisa at nakakapaghasik ng sporadiko at spontanyong paghihiganti sa umaapi, kalakhan ay simbolo lamang ng umaapi (tindahan at katawan ng Tsino bilang representatibo ng lahat ng nagpapahirap na dayuhan sa bansa, halimbawa). Ang mob ay nagsisiwalat ng alternatibong formasyon ng potensyal ng kasalukuyang aktibismo tungo sa hinaharap nito.

Sa mob, nauuna ang mass leaders, sila ang literal na nagdadala ng tarpauling nagbabandera ng call ng pagkilos. Matagal na pinanday ng pagkilos at pag-aaral, pag-oorganisa ang marami sa mga lider. Sila ang mga mukha ng kanilang sektor at ang isyung dinadala ng mga sektor. Sa likod nito ay ang flags ng mga organisasyong kasapi sa rali. Ipinapakilala ng mga nagkakaisang hanay ng bandera ang nagkakaisang hanay ng mga sektoral na organisasyon.

Compo (composite) unit ang madalas ay nasa likuran ng mass leaders. Sila ang mga tagapagtanggol sa mga lider, kung sakaling may maganap na gulo at dispersal. Sila ang pumapaharap sa mob kung sakaling di magkasundo ang negosasyon, lalo na kapag nagsimula nang i-disperse ang mob. Samakatuwid, sila ang nagbibigay-proteksyon sa mga lider, at ang haharap sa mga pulis sa pagkakataon ng dispersal ng mob.

Sa martsa, bawat organisasyon ay nakapaloob sa mga sektor. Kung ito ay pagkilos para sa Mayo Uno, ang bulto ng mob ay ang mga manggagawa, at natural na sila ang nasa unahan ng martsa. Sesegundahan sila ng mga iba pang kaisang sektor: magbubukid, kababaihan, youth, teachers, government employees, health, science, at iba pa. Maayos ang formasyon ng bawat organisasyon at sektor, na magtitiyak nang maayos na formasyon ng mob.

“Buddy-system” ang karaniwang tawag sa sistemang seguridad sa loob ng mob. Ibig sabihin nito, ang bawat kalahok ay may katuwang. Sila ang magtitiyak ng kabutihan at kagalingan ng bawat isa sa loob ng mob. Magkasama sila sa paggawa ng errands (tulad ng pamumudmod ng statement, pagkuha ng donasyon, pagpinta ng calls, at iba pa), sa talakayan, sa pagkakapit-bisig.

Gusto ko ang konsepto ng kapit-bisig. Nagaganap ito kapag malapit na, kundi man nasa poder na nang paggaganapan ng rali. Nagkakapit-bisig bilang literal at figuratibong pagpapakita ng nagkakaisang lakas ng mga kalahok sa rali. Pumupostura ang formasyon na handa ito sa anuman, maging sa dispersal. Parang kadenang di mapuputol ang formasyon kapag nagkapit-bisig.

Natatangi si dakilang filmmaker na si Lino Brocka dahil sa inkorporasyon ng rali sa marami niyang mga pelikula. Sa pelikulang Maynila Sa Kuko ng Liwanag (1975), dinagdagan ni Brocka ng pagpipilian ni Julio Madiaga. Nakabatay ang pelikula sa nobela ni Edgardo Reyes, na seryalisado sa Liwayway mula 1966 hanggang 1967. Sa nobela, walang pagtukoy sa rali bilang representasyon ng kolektibong opsyon sa predikamento ni Julio, at sa kanyang sistemikong pagkasadlak sa syudad.

Dalawa ang inobasyon ni Brocka sa pelikulang ginawa halos isang dekada nang unang lumabas ang nobela sa pahina ng magazin. Una, binakla ni Brocka ang isang modalidad ng pag-angat ni Julio. Sa nobela, hindi pumasok sa massage parlor si Julio. Sa pelikula, nag-sideline si Julio. At sino nga namang piyon ang hindi gagamitin ang sariling katawan, lalo na kung may hitsura katulad ni Julio, para sa sexual-kapalit-ay-pera na temporaryong pag-angat?

Nakatanggap si Brocka ng paglalait mula sa iba pang kasapi ng Agos Sa Disyerto na pakiwari ay binaboy ang obra ni Reyes. At ikalawa, ipinasok ni Brocka ang isang pang modalidad ng pag-angat: ang pagsali sa rali. Naglalakad si Julio sa eksena, walang misyon sa araw na iyon kundi mag-isip at nagawi siya sa kahabaan ng Recto. Tumanghod siya sa nagmamartsang raliyista, at binati siya ng isang kakilala.

Kung tama ang alaala ko, nagkumustahan sila, at para pa nga yatang inaya ng kakilala si Julio. Pero kumukulo na si Julio, kamamatay lang ni Ligaya. Pinatay ni Ah-tek si Ligaya at nag-iisip siya ng paghihiganti. Bawat kabanata ng nobela ni Reyes ay ang unti-unting paglubog ni Julio sa kumunoy ng syudad, hanggang sa huling kabanata, tunay na siyang nilamon ng syudad. Ni kukong laki ay walang nakitang liwanag si Julio.

Binigyan ni Brocka ng liwanag si Julio, kahit hindi nito napansin. At ito ang historisasyon ng individual na kaganapan sa panahon ng diktadurya ni Marcos—na ang rekurso ay hindi ang lumpen na paghihiganti na uulit-ulitin ni Brocka sa Jaguar at Bona. Ang rekursong isinawalat niya, kahit katiting man, ang rali at pagkilos ay magiging lagusan ng sukdulang pagpili sa isa sa mga huling obra ni Brocka, ang Orapronobis.

Dito sa pelikula, ang rali ay hindi na nakakasapat para sa antas ng pang-estadong karahasan at pagpapahirap. Ang pipiliin ng tauhan ay ang pagpapatuloy niyang pagkilos sa kilusang andergrawnd, matapos nang mahabang pagproproseso ng mga panlipunang kaganapan, pati ang pagbibigay ng pag-asa sa rehimeng Aquino.

Matagal nang patay si Brocka, at nakaratay naman si Aquino. Patuloy pa rin ang fasismo at sistemikong pagpapahirap ng estado ni Gloria Arroyo. Tulad ni Marcos, at ang iba pang nagtangkang maghari magpakailanman, nagbabadya si Arroyo nang panibagong pag-aakda sa konstitusyon para magtagal pa ito sa kapangyarihan. At kahit simple ang kahilingan para matinag ito—ang dagdag na bilang ng pinakamaraming katawan sa kanyang dapat ay huling SONA—wala pa rin ito sa bokabularyo ng maraming nagkikibit-balikat na lamang o umaasang iba ang gumawa ng laban para sa lahat.

Ang lohika ng rali ay ang ehersisyo ng pakikibaka sa tagumpay. Sa rali, pakiramdam ko ay para na rin tayong nagtagumpay, malaki man ang bilang o hindi. Nagkakaisang-hanay ang mga individual at sektor, nabubuo ang alternatibong formasyon ng mamamayan laban sa panunupil ng estado. Sa pagkakapit-bisig, dama ko ang pakiwaring tagumpay: hindi man sa aktwal, sa sandali ng kaisahan, na pwede ngang magtagumpay kung patuloy ang paghayo’t pagpaparami.

At ito ang lohika ng rali, kung bakit sa SONA ay lalabas ako ng opisina at unibersidad, tulad ng marami pang iba sa kanilang mga bukid, pabrika, tahanan, at pamayanan, para irehistro ko ang pagtutol sa isang mapanupil na estado, para matiyak, sa pagkakataong ito, na hindi na muling maghari ang dapat ay matigil na ang paghahari. At sa ilang saglit, madadama ko ang kaisahang magbabadya ng pakiwari ng tagumpay sa mas matagal na hinaharap.